\u0130nsanlar\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ve hayat tarzlar\u0131 de\u011fi\u015ftik\u00e7e kokular da de\u011fi\u015fiyor. Bu de\u011fi\u015fimlerin dinamiklerini koku \u00fczerinden s\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcn. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda her duyumuz manip\u00fcle edildi\u011fi gibi koku duyumuz da manip\u00fcle ediliyor. Bir di\u011fer taraftan g\u00fczel koku maddi alemden manevi aleme a\u00e7\u0131lan bir anahtar g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcyor. Vedat Ozan ile kokuyu, tarihini ve de\u011fi\u015fimini konu\u015ftuk.<\/p>\n\n\n\n
Koku duyumuz en temelde ne i\u015fe yar\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan dedi\u011fimiz canl\u0131n\u0131n bug\u00fcne kadar gelebilmesinin sebeplerinden bir tanesi koku. Hi\u00e7bir zaman tek bir duyuyla olmuyor. Koku olmasa, insan dedi\u011fimiz canl\u0131n\u0131n bug\u00fcne kadar gelebilmesinin imk\u00e2n\u0131 yok. Biyolojik olarak\u2014sosyal demiyorum, bu noktaya dikkat edin\u2014do\u011fru e\u015fi se\u00e7mede koku duyusunun rol\u00fc \u00e7ok b\u00fcy\u00fck. Koku duyusu \u00fcrememiz ve beslenmemiz i\u00e7in \u00f6nemli. \u00dcrememize bir parantez a\u00e7ay\u0131m: Biyolojik bir de\u011ferlendirme. Bug\u00fcn biyolojik de\u011ferlendirmeler \u00fczerinden se\u00e7im yapm\u0131yoruz. Sosyal canl\u0131lar haline geldik. E\u015f se\u00e7me parametrelerimiz sosyal parametreler. Genetik yap\u0131s\u0131 uygun mu diye bakm\u0131yoruz. Ayn\u0131 \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor muyuz, ayn\u0131 kitaplar\u0131 okuyor muyuz, ayn\u0131 sinemaya gidiyor muyuz gibi sosyal parametreler \u00fczerinden yap\u0131yoruz. Temele indi\u011fimizde bug\u00fcne kadar bu insan dedi\u011fimiz canl\u0131 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn gelebilmesine koku duyusu sebep.<\/p>\n\n\n\n Genetik yap\u0131m\u0131z birbirinden farkl\u0131 ve hepimizin genetik yap\u0131s\u0131n\u0131n sosyal ortamdaki yans\u0131mas\u0131 v\u00fccut kokumuz. V\u00fccut kokusu, parmak izimiz gibi biyolojik kimli\u011fimizdir. V\u00fccut kokumuz, genetik yap\u0131m\u0131z\u0131n sinyallerini ta\u015f\u0131r. Do\u011fru bir e\u015fle\u015fme yap\u0131p sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir sonraki nesil \u00fcretebilmek i\u00e7in do\u011fru genetik yap\u0131n\u0131n sinyallerini koku duyusu \u00fczerinden al\u0131r\u0131z. Bilin\u00e7li yap\u0131lan bir \u015fey de\u011fil. “Kokusuna bakal\u0131m da genetik yap\u0131s\u0131 nas\u0131lm\u0131\u015f” \u015feklinde de\u011fil, bilin\u00e7 d\u0131\u015f\u0131ndan y\u00f6nlendi\u011fimiz bir \u015fey.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn yap\u0131lan b\u00fct\u00fcn k\u00f6r testlerde bu sonu\u00e7 ortaya \u00e7\u0131kar. Ki\u015fiyi ve resmini g\u00f6rmeden sadece kokusunu koklad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ve hangisi en \u00e7ekici geliyor diye soruldu\u011funda, se\u00e7ilen \u00e7ekici kokunun genetik yap\u0131s\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekten \u00fcremeye en uygun genetik yap\u0131 oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Genetik yap\u0131n\u0131n uzak olmas\u0131 gerekir. \u0130ki birey bir araya gelirken ikisi ne kadar birbirinden farkl\u0131 ve uzak genetik yap\u0131ya sahip olursa, do\u011facak \u00e7ocu\u011fun hayatta kal\u0131p bu zinciri devam ettirme \u015fans\u0131 o kadar y\u00fcksek olur.<\/p>\n\n\n\n Beslenmemiz \u00fczerinde esas h\u00e2kim olan duyu koku duyusu. Kokuyla beslenme ili\u015fkisi dedi\u011fimizde akl\u0131m\u0131za genellikle \u015fu gelir: \u201cKoku ve yemekle \u00e7ok ilgileniyorum, yemeden \u00f6nce hep taba\u011f\u0131m\u0131 koklar\u0131m, mutfakta tencerenin kapa\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7ar bir koklar\u0131m\u201d. Bu de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n Koku \u00e7ift kanall\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan bir duyu. Bir burnumuzla ve d\u0131\u015far\u0131dan koku al\u0131r\u0131z, bir de damak \u00fczerinden koku al\u0131r\u0131z. Tat duyusu dedi\u011fimiz tatl\u0131, tuzlu, ac\u0131, ek\u015fi, umami be\u015f kulvar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bize bilgi veremez. Tat duyusu \u00f6nemli, ama tan\u0131mlama yapmaya yeterli de\u011fil. Sadece \u015fekerlilik \u00fczerinden gidip kay\u0131s\u0131 m\u0131 yoksa portakal m\u0131 yedi\u011fimizi ay\u0131ramay\u0131z. Retronazal kanal yani damak \u00fczerinden ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z koku, bize yedi\u011fimizi ve i\u00e7ti\u011fimizi tan\u0131mlama imk\u00e2n\u0131 verir. Yeme i\u00e7me eyleminde tat duyusunun ismini kullan\u0131r\u0131z. “Tad\u0131na bakt\u0131m, \u00e7ok g\u00fczel \u015feftali” deriz. Dilimizin \u00fczerinde \u015feftali resept\u00f6rleri diye bir \u015fey mevcut de\u011fil. G\u00f6z\u00fcm\u00fcz kapal\u0131yken ve meyve a\u011fz\u0131m\u0131zdayken, \u00e7\u00fcnk\u00fc ikisinde de ayn\u0131 miktarda \u015feker olabilir. 2 \u00e7orba ka\u015f\u0131\u011f\u0131 \u015feker ve 1 kilo s\u00fctten tatl\u0131 yap\u0131n. Muhallebi de yapabilirsiniz, ke\u015fk\u00fcl de. Temelinde iki ka\u015f\u0131k \u015feker var. Hepsinde ayn\u0131 iki ka\u015f\u0131k \u015feker oldu\u011fu i\u00e7in tat duyumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakarsak muhallebi, s\u00fctla\u00e7 ve ke\u015fk\u00fcl\u00fcn ayn\u0131 olmas\u0131 laz\u0131m. Ama hepsi birbirinden farkl\u0131. O fark\u0131 k\u0131lan, damak \u00fczerinden ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z kokudur.<\/p>\n\n\n\n Covid d\u00f6neminde insanlar “Koku gitti, tat gitti” dediler. Asl\u0131nda tat gitmemi\u015fti. Tat yerinde duruyordu. Ek\u015fi mi, tuzlu mu yedi\u011fimizi fark ediyorduk, ama hepsi o kadard\u0131. Lezzet kelimesi yerine tat kelimesini kullanmaya al\u0131\u015fm\u0131\u015f\u0131z. Lezzet gitti demek yerine tat gitti diyorduk. Asl\u0131nda damaktan gelen kokuyu alam\u0131yorduk. Burnumuzu t\u0131kay\u0131p i\u00e7iyorsak, uyar\u0131 oradan geliyor. Beslenmede koku duyusunun %90-%95 \u00f6neme sahip oldu\u011funun fark\u0131nda de\u011filiz.<\/p>\n\n\n\n Biz zannediyoruz ki lokma a\u011fz\u0131m\u0131za gelene kadar koku duyusu \u00f6nemli. A\u011fz\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7ine lokma girdikten sonra koku duyusunun i\u015fi bitiyor. Esas orada ba\u015fl\u0131yor. D\u0131\u015far\u0131da g\u00f6rme duyusu var. \u015eeftali mi portakal m\u0131? Koku alamasan, tat alamasan da g\u00f6rsel olarak tan\u0131yorsun. A\u011f\u0131z i\u00e7inde g\u00f6z yok art\u0131k. Orada en \u00e7ok kulland\u0131\u011f\u0131n duyu d\u0131\u015far\u0131da kalm\u0131\u015f durumda. Dolay\u0131s\u0131yla orada koku duyusu \u00fczerinden tan\u0131mlama yapar\u0131z. Tan\u0131mlaman\u0131n ard\u0131ndan haz veya keyif dedi\u011fimiz bir yolculuk ba\u015flar. Bu, bizi di\u011fer canl\u0131lardan ay\u0131ran bir \u00f6zellik. Retronazal kanal yani damak \u00fczerinden koku alma olay\u0131 insanda di\u011fer canl\u0131lardan \u00e7ok daha geli\u015fmi\u015f. K\u00f6pekler \u00e7ok iyi d\u0131\u015far\u0131dan koku al\u0131r, damak \u00fczerinden koku alma \u00f6zellikleri insanlar kadar geli\u015fmi\u015f de\u011fil. K\u00f6pekler beslenmede ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131lamak \u00fczerinden gider. Biz insanlar ise lezzet kavram\u0131n\u0131n pe\u015finde besleniyoruz. D\u00fcnyada karn\u0131 doyduktan sonra yemek yemeye devam eden tek canl\u0131 insan. K\u00f6pek karn\u0131 doydu\u011fu zaman en sevdi\u011fi yiyece\u011fe bile bakmaz. Ama insan karn\u0131 doysa da yemeye devam eder. G\u00f6z\u00fcm\u00fcz doymuyor deriz ama beyinde \u00f6d\u00fcl merkezi tetikleniyor, devam ediyoruz, sonra kilo al\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n Koku \u00fczerinden davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 etkileyen bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcn ve hizmet var. Bu y\u00fczden koku duyusu bol bol kullan\u0131l\u0131yor end\u00fcstriyel olarak. Koku dendi\u011finde akla ilk parf\u00fcm gelir. Halbuki parf\u00fcm d\u00fcnya koku pazar\u0131n\u0131n %8-%9’udur. Koku ile ilgili devasa bir d\u00fcnya var ki biz \u00e7o\u011fu zaman bunlar\u0131 esas koku oldu\u011funu fark etmeden kullan\u0131yoruz ve t\u00fcketiyoruz. \u00d6rne\u011fin, pazar\u0131n y\u00fczde ellisi, \u201caroma\u201d dedi\u011fimiz, damak \u00fczerinden al\u0131nan koku ile olu\u015fur. Ayr\u0131ca sabun, deterjan, \u015fampuan gibi \u00fcr\u00fcnler, yani pazar\u0131n kalan y\u00fczde k\u0131rk\u0131 koku i\u00e7erir. Bu kokular, \u00fcr\u00fcnlerin i\u015flevini art\u0131rmaz, ancak bizim sat\u0131n alma kararlar\u0131m\u0131z\u0131 etkiler.<\/p>\n\n\n\n Koku duyusuna bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, i\u015fitme ve g\u00f6rmeye nazaran biraz geri planda kalm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Mesela, sa\u011f\u0131r, dilsiz, k\u00f6r demi\u015fiz ama koku almayana bir \u015fey diyememi\u015fiz. G\u00f6rsel sanatlar ve i\u015fitsel sanatlar var ama koku sanat\u0131 diye bir alan ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Kokuya ait bir lisan\u0131m\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in koku hakk\u0131nda konu\u015fmak zor. Be\u015f temel duyu var ve kendine ait bir l\u00fcgati olmayan tek duyu koku. Kokuyla ilgili bir \u015feyi tarif etmek istedi\u011finizde, kendine ait kelimeleri olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ba\u015fka duyulardan \u00f6d\u00fcn\u00e7 tan\u0131mlar kullanmak zorunda kal\u0131yorsunuz. Mesela “yumu\u015fak bir koku” diyorsunuz, halbuki yumu\u015fak dokunma duyusuyla ilgili bir \u015fey, kokuyla ilgili de\u011fil. “Tatl\u0131 kokuyor” ama tatl\u0131 tat duyusuyla ilgili bir \u015fey. Bu yetmedi\u011finde, benzetmeler yaparak tarif etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz: “Yeni kesilmi\u015f \u00e7imen gibi” veya “ya\u011fmur sonras\u0131 toprak gibi” diyoruz. Malzemenin kendisiyle tarif ediyoruz: “Elma gibi kokuyor”, “armut gibi kokuyor” gibi.<\/p>\n\n\n\n Dolay\u0131s\u0131yla, kokuya ait bir lisan olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kokusuzluk haline de bir kelimemiz yok. Covid \u00f6ncesinde, kokusuzluk halinin fark\u0131nda bile de\u011fildi \u00e7o\u011fu insan. Kokusuzlu\u011fun asl\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e’de olmayan bir ismi var. Anozmi dedi\u011fimiz bir \u015fey var; “osmos” Yunanca’da koku demek, “a” yokluk belirten olumsuzluk eki, yani \u201ckokusuzluk\u201d demek. Anozmi, Covid\u2019den \u00f6nce de vard\u0131 ama n\u00fcfusun \u00e7ok az bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc bu s\u0131k\u0131nt\u0131y\u0131 ya\u015f\u0131yordu. Pandemi ile beraber \u00e7ok fazla hissedildi, yani koku kayb\u0131 ya\u015fand\u0131. B\u00fct\u00fcn dillerde koku duyusuna ait bir lisan bo\u015flu\u011fu, kelime bo\u015flu\u011fu var. Buna \u0130ngilizcede “olfactory verbal gap”<\/em> deniyor. <\/p>\n\n\n\n Bunun temel sebebi, koku duyumuzdan gelen sinyallerin beynimizde i\u015flendi\u011fi b\u00f6lge ile lisan \u00fcreten b\u00f6lgenin aras\u0131ndaki fark. Hem hayat\u0131m\u0131zda devreye giri\u015f zaman\u0131 olarak hem de fiziki uzakl\u0131k olarak birbirleriyle tam bir ileti\u015fim kuram\u0131yorlar. Fakat \u00fczerine konu\u015fam\u0131yor olmam\u0131z, duyunun \u00f6nemsiz oldu\u011funu g\u00f6stermez, sadece \u00f6neminin fark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6sterir. <\/p>\n\n\n\n Pandemi, koku duyusu i\u00e7in yeni bir milat oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc pandemiyle beraber kokunun ve kokusuzlu\u011fun parasal bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu ke\u015ffedildi. Parf\u00fcm d\u0131\u015f\u0131nda da insanlar koku ile ilgili bir \u015feye para vermeye haz\u0131r olduklar\u0131n\u0131 fark ettiler. “Covid ge\u00e7irdim, koku alam\u0131yorum. Neyse ne vereyim de \u015funun bir tedavisi \u00e7\u0131ks\u0131n” dediler. Parasal kar\u015f\u0131l\u0131k olu\u015ftu\u011funda, insanlar daha fazla ilgilenmeye ba\u015flad\u0131lar. Covid \u00f6ncesinde insanlara sordu\u011funuzda, “Be\u015f duyudan birinden vazge\u00e7men laz\u0131m, hangisinden vazge\u00e7ersin?” diye, teredd\u00fcts\u00fcz koku duyusu diyordu herkes.<\/p>\n\n\n\n Kokular g\u00fcn\u00fcm\u00fczde manip\u00fcle i\u00e7in de kullan\u0131l\u0131yor. Bu manip\u00fclasyonun s\u0131n\u0131r\u0131 nedir? Mesela bir kokuyla ne yapabiliriz? Bug\u00fcn mesela al\u0131\u015fveri\u015f merkezlerinden biber gaz\u0131na kadar geni\u015f bir kullan\u0131m alan\u0131 var. <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Biber gaz\u0131ndaki koku de\u011fil. Yani biber gaz\u0131nda kullan\u0131lan kapsaisin dedi\u011fimiz k\u0131rm\u0131z\u0131 biber dedi\u011fimiz meyvenin i\u00e7inden \u00e7\u0131kar\u0131lan bir malzemedir. \u0130lla meyveden \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 gerekmiyor. Sentetik olarak da \u00fcretilebilir. O kokuyor ama orada g\u00f6z yakmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan \u015fey kokusu de\u011fil. T\u0131pk\u0131 so\u011fan\u0131n da kokusunun g\u00f6z ya\u015fartmamas\u0131 gibi. So\u011fan\u0131n kokusuyla beraber y\u00fckselen ba\u015fka molek\u00fcller var. Onlar bizim g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc ya\u015fart\u0131yor. Kokulu bir \u00fcr\u00fcn dedi\u011finiz gibi bir \u015feye, tepkiye yol a\u00e7\u0131yor ama o tepkinin sebebi kokusu de\u011fil. Saddam Halep\u00e7e’yi bombalad\u0131\u011f\u0131 zaman o da kimyasal silah kullanm\u0131\u015ft\u0131. Elma kokmu\u015ftu ortal\u0131kta. \u00c7ocuklar \u201canne elma kokuyor\u201d diye evden f\u0131rlad\u0131lar. Bo\u011fulup \u00f6ld\u00fcler. Orada sebep elma kokusu de\u011fildi. Yani ba\u015fka bir molek\u00fcl orada zehirliyor. Ondan sebep gidebiliyor. <\/p>\n\n\n\n \u015eimdi \u00e7ok fazla \u015feyi manip\u00fcle edebilirsiniz. Zaman alg\u0131s\u0131n\u0131 manip\u00fcle edebilirsiniz. De\u011fer alg\u0131s\u0131n\u0131 manip\u00fcle edebilirsiniz. Kokuyu kullanarak mek\u00e2n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc manip\u00fcle edebilirsiniz. B\u00fct\u00fcn duyularda yapabildi\u011finiz manip\u00fclasyonlar\u0131 koku duyusunda da yapmaman\u0131z i\u00e7in hi\u00e7bir sebep yok. Yani nas\u0131l ben buray\u0131 daha ne bileyim ben daha y\u00fcksek g\u00f6stermek istiyorsam bu tavan\u0131 \u015fu duvar\u0131n boyas\u0131n\u0131 \u015fu kartonpiyenin oraya kadar \u00e7\u0131kart\u0131rd\u0131m. Duvar daha b\u00fcy\u00fckm\u00fc\u015f gibi bir izlenim olabilirdi ise. Buraya da hafif b\u00f6yle ye\u015fillik, a\u00e7\u0131k hava \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131ran bir koku verseydim, oldu\u011fundan daha geni\u015f gibi alg\u0131layacakt\u0131k oturdu\u011fumuz mekan\u0131. Koku \u00fczerinden her \u015feyi manip\u00fcle etmek m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n Mesela zaman\u0131 nas\u0131l manip\u00fcle ediyor?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Zaman\u0131 manip\u00fcle etmek \u015f\u00f6yle. Ferah, insanlar\u0131 s\u0131kmayaca\u011f\u0131na kani oldu\u011funuz bir kokuyu i\u00e7eri verdi\u011finiz zaman insanlar ge\u00e7irdikleri zaman\u0131 oldu\u011fundan daha \u015feymi\u015f, k\u0131saym\u0131\u015f gibi alg\u0131l\u0131yorlar. Ma\u011fazaya gidiyor, bir saat vakit ge\u00e7iriyor. Ka\u00e7 dakikad\u0131r i\u00e7eridesin diyorsun, yirmi dakikad\u0131r i\u00e7erideyim diyor mesela. \u015eimdi c\u00fczdan dolu, i\u00e7eride \u00e7ok vakit ge\u00e7iriyor, bu ma\u011faza i\u00e7in \u00e7ok iyi bir \u015fey \u00e7\u0131k\u0131yor, sat\u0131\u015f olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131yor. Para harcama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok y\u00fckseltiyor.<\/p>\n\n\n\n Baharat ve kokunun yak\u0131n ili\u015fkisi var. Baharat ticareti dolay\u0131s\u0131yla koku ticareti kapitalizmi nas\u0131l geli\u015ftirdi?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Baharat bir s\u00fcr\u00fc farkl\u0131 bahar var. Karanfil var, biber var, zencefil var. Burnunuz t\u0131kan\u0131rken bunlar\u0131 yedi\u011finizde birbirinizden ay\u0131rma imk\u00e2n\u0131 yok. Dolay\u0131s\u0131yla bunlar\u0131n hepsi kokulu maddeler. Baharat ticareti de asl\u0131nda bug\u00fcn i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kapitalist sistemin olu\u015fumunun temel ta\u015flar\u0131ndan bir tanesi. Baharat ticareti yapan uluslararas\u0131 \u015firketler, 1600-1800 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda iki b\u00fcy\u00fck \u015firket var: \u0130ngiliz Do\u011fu Hindistan \u015eirketi ve Hollanda Birle\u015fik Do\u011fu Hindistan \u015eirketi. Bu iki \u015firketle beraber ilk defa borsa, anonim \u015firket, ileriye d\u00f6n\u00fck sat\u0131\u015f yapma piyasalar\u0131, i\u015f ve i\u015f\u00e7i bulma kurumlar\u0131, merkez bankalar\u0131 gibi kurumlar ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Sanayi devrimi kapitalizmin sebebidir gibi bir anlay\u0131\u015f var, ancak sanayi devrimi dedi\u011fimiz \u015fey sadece teknik de\u011fi\u015fiklikleri i\u015faret ediyor. Bahsetti\u011fim \u00f6gelerin \u00fczerine o teknik de\u011fi\u015fiklikleri oturttu\u011fumuz zaman ancak kapitalist sistemin i\u00e7ine girebiliyoruz. Bug\u00fcn ya\u015famakta oldu\u011fumuz modern k\u00f6lelik, yani bir yere kapat\u0131l\u0131p \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamak, \u00f6zg\u00fcr hissetmek ama \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda olmak, baharat ticaretinin pe\u015finde yayg\u0131nla\u015f\u0131yor. \u00c7al\u0131\u015fmazsak a\u00e7 kal\u0131r ve \u00f6l\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n\n\n\n Baharat ticaretinin pe\u015finde Columbus’un Amerika’ya gidip yanl\u0131\u015fl\u0131kla Hindistan’a gidiyorum diye Amerika’ya gitmesi, orada \u015feker ticareti, insanlar\u0131n yeterli olmamas\u0131, Afrika’dan insan getirilmesi, me\u015fhur ticaret \u00fc\u00e7geninin bir aya\u011f\u0131n\u0131n k\u00f6leler olmas\u0131 bu d\u00f6nemde ya\u015fan\u0131yor. Tarih boyunca uluslararas\u0131 ticaret yap\u0131lan \u00fc\u00e7 temel mal grubu var: insan\/k\u00f6le ticareti, tekstil\/kuma\u015f ticareti ve baharat\/kokulu maddeler ticareti. Bunlar\u0131n evrimiyle beraber i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kapitalist sistemin i\u00e7ine giriyoruz. Kokulu maddeler ticaretini bu i\u015fin d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman bug\u00fcnk\u00fc yere gelemiyoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu \u015firketler ve bahsetmi\u015f oldu\u011fum piyasa kurumlar\u0131 kokulu maddeler ticaretinin pe\u015finde ortaya \u00e7\u0131kan \u015feyler.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn koku k\u00fcresel kapitalist sistem i\u00e7erisinde ne kadar yer kapl\u0131yor<\/em><\/strong>?<\/p>\n\n\n\n Parasal b\u00fcy\u00fckl\u00fck olarak bahsetmek gerekirse, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki sene koku hammaddesi pazar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yakla\u015f\u0131k 26-27 milyar dolar olaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. 26-27 milyar dolarl\u0131k ham maddenin dahil oldu\u011fu \u00fcr\u00fcnlerde hammadde bazen binde 2, binde 3 oran\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. Yani bir sabun ya da \u00e7ama\u015f\u0131r yumu\u015fat\u0131c\u0131s\u0131 al\u0131rken i\u00e7inde %1 bile bulmayabilir. Dolay\u0131s\u0131yla ham madde 26 milyar dolar ama bu ham maddenin d\u00e2hil oldu\u011fu \u00fcr\u00fcn pazar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde inan\u0131lmaz b\u00fcy\u00fckl\u00fckte rakamlara ula\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn \u0130stanbul’da bir\u00e7ok yerinde Arap markas\u0131 parf\u00fcmc\u00fcler a\u00e7\u0131ld\u0131. Yo\u011fun ud kokusu duydu\u011fumuz zaman Arap parf\u00fcm\u00fc gibi diyoruz. Kokuyla millet e\u015fle\u015ftirmesi yap\u0131yoruz. Tarih boyunca bizimle \u00f6zde\u015fle\u015fen bir T\u00fcrk kokusu var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu topraklar\u0131n \u00fczerinden kokulu maddeler ticareti y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f. Fakat \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir iz b\u0131rakmam\u0131\u015f geriye. Sarayda b\u00f6yle buhur suyu falan gibi birka\u00e7 tane k\u00fc\u00e7\u00fck \u015fey var, deneme var ama bunlar sadece sarayla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalan \u015feyler. Hi\u00e7bir zaman bir Arap co\u011frafyas\u0131nda kadar b\u00fcy\u00fck bir kokulu iz kalmam\u0131\u015f burada.<\/p>\n\n\n\n Orada niye b\u00fcy\u00fck bir iz kald\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Arap co\u011frafyas\u0131, kokulu maddeler ticaretinde \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, bu b\u00f6lgede kokulu bitkilerin s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da bulunmas\u0131 ve yaln\u0131zca birka\u00e7 re\u00e7ine t\u00fcr\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131, bu co\u011frafyan\u0131n kokulu maddelerin \u00fcretiminde k\u0131s\u0131tl\u0131 kalmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu nedenle, Arap co\u011frafyas\u0131 genellikle Hindistan gibi kokulu maddelerin as\u0131l kaynaklar\u0131ndan gelen \u00fcr\u00fcnlerin arac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcstlenmi\u015ftir. \u00d6zellikle Hindistan’dan Roma \u0130mparatorlu\u011fu’na kadar olan ticaret a\u011f\u0131nda, Araplar \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Roma \u0130mparatorlu\u011fu, tarihin bir d\u00f6neminde bu maddelerin en b\u00fcy\u00fck t\u00fcketicisi olarak bilinir ve bu ticaretin lojisti\u011fi i\u00e7in bir\u00e7ok geli\u015fmi\u015f teknoloji, \u00f6rne\u011fin kervanlar ve mal aktar\u0131m y\u00f6ntemleri geli\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n S\u0131cak iklim, kokular\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 etkileyen bir di\u011fer fakt\u00f6rd\u00fcr. Kokular, u\u00e7ucu molek\u00fcllerden olu\u015fur ve s\u0131cakl\u0131k bu molek\u00fcllerin u\u00e7uculu\u011funu art\u0131rarak kokular\u0131n daha h\u0131zl\u0131 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu nedenle, s\u0131cak ortamlar kokular\u0131n daha belirgin hale gelmesine yard\u0131mc\u0131 olur. \u00d6rne\u011fin, yiyeceklerin \u00e7\u00fcr\u00fcmesini \u00f6nlemek i\u00e7in buzdolab\u0131 kullanmam\u0131z, s\u0131cakl\u0131k molek\u00fcler yap\u0131y\u0131 de\u011fi\u015ftirdi\u011fi ve \u00e7\u00fcr\u00fcme s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7indir. Bu ba\u011flamda, Arap co\u011frafyas\u0131n\u0131n s\u0131cak iklimi kokular\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Arap co\u011frafyas\u0131n\u0131n kokulu maddelerle olan bu tarihi ili\u015fkisinin izleri, b\u00f6lgenin kokularla olan a\u015final\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ticaretini derinle\u015ftirmi\u015ftir. Tarih boyunca, Araplar baharat ve kokulu maddelerin ticaretinde \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015f ve bu b\u00f6lgedeki kokulu uygulamalar, daha geni\u015f bir co\u011frafyada etkili olmu\u015ftur. Hz. Muhammed(s.a.v)’in ilk e\u015fi, bu ticaretin \u00f6nemli fig\u00fcrlerinden biri olarak tan\u0131nmaktad\u0131r ve bu durum, Arap co\u011frafyas\u0131n\u0131n kokulu maddelerle olan ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 vurgular.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde koku nas\u0131l yer al\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk halk adetlerinde kokulu maddeler genellikle g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, \u00e7\u00f6rek otu, g\u00fcl suyu gibi maddeler yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmakta. Ancak, kokuyu \u00f6zel bir \u00fcr\u00fcn olarak kullanma e\u011filimi, genellikle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131\u015f ve daha \u00e7ok inan\u00e7larla ili\u015fkilendirilmi\u015ftir. Saraylarda buhur gibi uygulamalar g\u00f6r\u00fclse de, sokaktaki halk aras\u0131nda kokular daha \u00e7ok g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n do\u011fal bir par\u00e7as\u0131 olarak yer al\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, bir \u015fey kavururken \u00e7\u0131kan koku gibi. Halk aras\u0131nda kokuyu yaln\u0131zca koku i\u00e7in \u00fcretip kullanma e\u011filimi daha zay\u0131f kalm\u0131\u015f. Saraylar ise duyulara hitap eden en zengin \u00fcr\u00fcnleri kullanma e\u011filimindedir.<\/p>\n\n\n\n Biz de g\u00fcl suyu kullan\u0131m\u0131 var. G\u00fcl suyunun bir avantaj\u0131 da inan\u00e7 sistemleri taraf\u0131ndan desteklenmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, ” Hz.Muhammed(s.a.v.)\u2019in teri g\u00fcl gibi kokard\u0131” gibi ifadelerle g\u00fcl suyunun kullan\u0131m\u0131 yayg\u0131n olarak te\u015fvik edilmi\u015ftir. G\u00fcl suyunun kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 alanlara kolonya geldi\u011finde b\u00fcy\u00fck bir avantaj sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Kolonya alkol i\u00e7erirken, g\u00fcl suyu su bazl\u0131d\u0131r. Alkol h\u0131zla buharla\u015f\u0131r ve kokuyu havaya yayar, bu y\u00fczden kolonya kullanan ki\u015fi y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcnde arkas\u0131nda belirgin bir koku b\u0131rak\u0131r. <\/p>\n\n\n\n G\u00fcl suyu ise bu etkiyi yaratmaz; ki\u015fi y\u00fcr\u00fcrken kokusu hemen yay\u0131lmaz. G\u00fcl suyunun \u00fcretimi g\u00fcllere ba\u011fl\u0131d\u0131r; bu nedenle mevsim beklenir, \u00fcretim i\u00e7in uzman ki\u015fi gereklidir ve iyi muhafaza edilmelidir, aksi takdirde bozulabilir. Kolonya ise alkol sayesinde daha dayan\u0131kl\u0131d\u0131r ve \u00e7e\u015fitli meyve veya bitkilerle kolayca \u00fcretilebilir. Kolonya bozulma riski ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131ndan, pratik olarak kullan\u0131m\u0131 daha kolayd\u0131r. Kolonya, saraylarda ve halk aras\u0131nda \u00e7ok yayg\u0131n hale gelmi\u015ftir. G\u00fcl suyu ise daha \u00e7ok geleneksel ve inan\u00e7sal uygulamalarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 saray\u0131nda koku tercihine dair bir e\u011filim var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n D\u00f6nem ilerledik\u00e7e tabi \u015fey yani idealle\u015ftirilen k\u00fclt\u00fcr Frans\u0131z k\u00fclt\u00fcr\u00fcne do\u011fru kayd\u0131k\u00e7a \u00e7\u0131k\u0131yor tabi bir tak\u0131m \u015feyler ortaya. Ama yani mesela en \u015feydir kolonya mesela Frans\u0131z \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fildir. Kolonya zaten K\u00f6ln kentinin ismidir biliyorsunuz. Sultan Abd\u00fclhamid’in k\u0131zlar\u0131n\u0131n favori \u00fcr\u00fcn\u00fc kolonya idi. O d\u00f6nemde, Farina ad\u0131yla bilinen bir giri\u015fimci, burada bir kolonya fabrikas\u0131 kurmak i\u00e7in m\u00fcracaat etmi\u015fti. <\/p>\n\n\n\n Bizde kolonya \u00e7ok pop\u00fcler oldu. Buzdolab\u0131nda sakl\u0131yor. Gelen misafir ikram ediliyor, so\u011fuk kolonya ikram ediyor. Herhalde d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka yerinde b\u00f6yle kolonya k\u00fclt\u00fcr\u00fc yoktur.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Kolonya zaten so\u011futur. So\u011futur derken \u0131s\u0131y\u0131 al\u0131r zaten. Bir serinlik verir ilk ba\u015fta. O da biraz fayda sa\u011fl\u0131yor. Nazara kar\u015f\u0131 gelir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Kimi i\u015fte \u015fey yap\u0131yor, ne bileyim ben bu antiseptik ila\u00e7 yerine kullan\u0131yorum diyor. Bir s\u00fcr\u00fc kullan\u0131m\u0131 var. Temelde ama kokusu ho\u015fa gidiyor. Taze, ferah bir kokusu var..<\/p>\n\n\n\n Son d\u00f6nemlerde kokular \u00fczerinden ki\u015filik ve karakter analizleri \u00e7\u0131kmay\u0131 ba\u015flad\u0131. Bunlar bir ge\u00e7erlili\u011fi var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Koku \u00fczerine konu\u015fabilir bir alan de\u011fil, ba\u015fta bir lisan\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftim. Do\u011fa bo\u015fluk kabul etmedi\u011fi i\u00e7in, koku konusunda bir\u00e7ok efsane ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bur\u00e7lara g\u00f6re koku veya ki\u015fili\u011fe g\u00f6re koku gibi iddialar vard\u0131r; ancak bunlar bilimsel temele dayanmamaktad\u0131r. As\u0131l \u00f6nemli olan, hangi kokunun sizi rahat hissettirdi\u011fidir. Kendi be\u011fendi\u011finiz ve sizi rahatlatan koku, sizin i\u00e7in en uygun kokudur. Miza\u00e7 veya bur\u00e7 gibi fakt\u00f6rlerin kokuyla ili\u015fkisi yoktur.<\/p>\n\n\n\n Her y\u00fczy\u0131l\u0131n bir kokusu var m\u0131 veya zaman\u0131m\u0131z\u0131n bir kokusu olabilir mi? Bir metafor olarak 19.y\u00fczy\u0131l kan ve demir kokusu gibi.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu a\u00e7\u0131dan bakmad\u0131m asl\u0131nda ama zaman\u0131m\u0131z, kokuyu en zorla\u015ft\u0131ran zamanlardan biri. Betonla\u015fm\u0131\u015f bir \u00e7a\u011fda ya\u015f\u0131yoruz; toprakla daha i\u00e7 i\u00e7e oldu\u011fumuz d\u00f6nemlerde farkl\u0131 olabilirdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc de zamana ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fiyor. \u00d6rne\u011fin, baz\u0131 k\u00fclt\u00fcrler, ortamlar\u0131ndaki kokuya g\u00f6re takvim olu\u015fturuyorlar. Andaman Adalar\u0131’ndaki yerliler, \u00e7evrelerinde o d\u00f6nem a\u00e7an \u00e7i\u00e7eklerin kokusunu mevsim olarak kabul ediyorlar. Koku de\u011fi\u015ftik\u00e7e mevsim de de\u011fi\u015fiyor yani Biz ise bu t\u00fcr bir imk\u00e2n\u0131 art\u0131k tamamen kaybettik. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde sokakta ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z kokular, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7evrenin dinamiklerine ba\u011fl\u0131 olarak s\u00fcrekli de\u011fi\u015fiyor.<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin, Karak\u00f6y\u2019de \u00e7ocuklu\u011fumda demir at\u00f6lyeleri vard\u0131; 90\u2019larda ise buras\u0131 hipster kafeleri ve hamburgercilerle doldu. Bir \u00f6m\u00fcr boyunca ya\u015fanan bu kokusal de\u011fi\u015fim, \u00e7evremizin h\u0131zla de\u011fi\u015fti\u011fini g\u00f6steriyor. \u0130nternetin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve teknolojik geli\u015fmelerle her \u015fey daha da h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fiyor. Bu y\u00fczden, uzun d\u00f6nemlerde kokular\u0131 sabitlemek \u00e7ok zor hale geldi. Belki 10 y\u0131ll\u0131k s\u00fcreler bile art\u0131k \u00e7ok uzun.<\/p>\n\n\n\n Sanayi Devrimi’ni ele al\u0131rsak, bu d\u00f6nemde makinele\u015fmenin, buhar\u0131n ve tekstilin kokular\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Kimya \u00fcretimleriyle ilgili kokular da bu d\u00f6nemde \u00f6nemli. Ancak \u015fu anda \u0130stanbul\u2019un farkl\u0131 semtleri bile birbirinden farkl\u0131 kokuyor. Halkal\u0131, \u00dcsk\u00fcdar, Sultanbeyli ve Levent gibi yerler her biri kendine has kokulara sahip. Bu da, ortamlar\u0131n ve zaman\u0131n ne kadar h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fti\u011finin bir g\u00f6stergesi. <\/p>\n\n\n\n Koku ve teknoloji ili\u015fkisi \u00fczerine ne s\u00f6ylemek istersiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Yapay zekan\u0131n parf\u00fcm tasar\u0131m\u0131na d\u00e2hil edilme \u00e7abalar\u0131 olduk\u00e7a yayg\u0131n. \u00d6rne\u011fin, t\u00fcketici kitlesinin parametrelerini ve tarih boyunca yap\u0131lm\u0131\u015f parf\u00fcmlerin verilerini kullanarak, bu kitlenin en \u00e7ok be\u011fenebilece\u011fi kokular\u0131 \u00fcretmeye y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar var. Ancak bu yakla\u015f\u0131m, parf\u00fcm d\u00fcnyas\u0131n\u0131 tek tiple\u015ftirebilir. Oysa parf\u00fcm, ayr\u0131\u015fmak ve kendini ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, teknoloji ve veri kullan\u0131m\u0131 aras\u0131ndaki bu \u00e7eli\u015fki dikkat \u00e7ekici.<\/p>\n\n\n\n Teknoloji \u00f6zellikle kimya ve biyoloji alanlar\u0131nda \u00f6nemli ilerlemeler kaydetti. Bu geli\u015fmeler, parf\u00fcm \u00fcretiminde de kendini g\u00f6steriyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc kimya ve biyoloji olmadan parf\u00fcm tasar\u0131m\u0131 yapmak zor.<\/p>\n\n\n\n Son zamanlarda parf\u00fcme ve \u00f6zellikle ni\u015f parf\u00fcme olan ilgi artt\u0131. Bir di\u011fer taraftan da imitasyon parf\u00fcm\u00fc satanlar da \u00e7o\u011fal\u0131yor.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Ni\u015f asl\u0131nda bir mimari terim. Yani duvarda bir oyu\u011fu ifade ediyor. Bu da ne demek? D\u00fcz bir sat\u0131h i\u00e7inde fark edilebilir bir k\u00fc\u00e7\u00fck alan yarat\u0131yorsunuz. Ni\u015f asl\u0131nda bu. Fakat ni\u015f parf\u00fcm\u00fc olan ilginin artmas\u0131 ni\u015f parf\u00fcm\u00fc yok etti asl\u0131nda. \u00c7\u00fcnk\u00fc herkes o kadar o oyu\u011fun i\u00e7ine s\u0131\u011fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ki bu sefer o oyuk ana ak\u0131m haliyle geldi. Yani duvar\u0131n kendisi o olmu\u015f oldu. \u015eu anda sadece bir pazarlama tan\u0131m\u0131 olarak ni\u015f parf\u00fcm deniyor. Ne olursa olsun \u00fcst\u00fcne bir ni\u015f parf\u00fcm etiketi yap\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman sanki daha ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir \u015fey al\u0131yormu\u015f gibi geliyor insanlara. O a\u00e7\u0131dan bir problem var.<\/p>\n\n\n\n \u0130mitasyon meselesinde tabi ekonomiyle \u00e7ok ilgili bir \u015fey bu. \u0130mitasyon parf\u00fcm hep vard\u0131 fakat \u00f6zellikle son zamanlarda inan\u0131lmaz artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar art\u0131k orijinal parf\u00fcmlere para veremiyorlar. Bir \u015fi\u015fe orijinal parf\u00fcmlerden baksan\u0131z 4-5 bin liradan ba\u015fl\u0131yor ve onu alaca\u011f\u0131ma 300 lira veririm ona benzeyen bir \u015fey kullan\u0131r\u0131m diye. D\u00fcnyan\u0131n da en ba\u015far\u0131l\u0131 taklit koku \u00fcreten \u00fclkelerinden bir tanesiyiz.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcketim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n de\u011fi\u015fmesi, insanlar\u0131n art\u0131k g\u00f6rsel mesajlardan yorulmaya ba\u015flamas\u0131. Eskiden sadece gazete, dergi derken sonra televizyon gelmi\u015fti. Televizyon da bitti. Art\u0131k platformlar var. Platformlar da bitti. \u0130nternet var. Evdeki sabit cihazlar\u0131 ge\u00e7tim. Art\u0131k elimizde cebimizde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z cihazlarda bile g\u00f6rsel mesaja maruz oluyoruz. Dolay\u0131s\u0131yla farkl\u0131 bir duygu \u00fczerinden kendini ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015fmak biraz daha ayr\u0131\u015fabilmeyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131r gibi geliyor herhalde insanlara. Pazarlamada da b\u00f6yle bir geli\u015fme oldu tabi. Yani sensory marketing dedi\u011fimiz duyusal pazarlama dedi\u011fimiz bir alan \u00e7\u0131kt\u0131 ortaya ki g\u00f6rmenin d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer duyular\u0131 da kullanarak bir tak\u0131m \u015feyleri pazarlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak.<\/p>\n\n\n\n Ge\u00e7mi\u015fte k\u00f6t\u00fc olan bir kokunun g\u00fczele veya g\u00fczel olan bir kokunun k\u00f6t\u00fcye d\u00f6n\u00fc\u015fmesi gibi bir \u015fey var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin s\u0131cak suya eri\u015fim konusunda ya\u015fanan de\u011fi\u015fim, kokunun alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131n\u0131 da etkiledi. Ge\u00e7mi\u015fte haftada bir g\u00fcn s\u0131cak suyla y\u0131kanmak normalken, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde her g\u00fcn du\u015f almak yayg\u0131n bir al\u0131\u015fkanl\u0131k haline geldi. Zaman i\u00e7inde bu t\u00fcr de\u011fi\u015fimler, koku alg\u0131s\u0131n\u0131 da etkiler. Ge\u00e7mi\u015fte herkesin k\u00f6t\u00fc koktu\u011fu bir ortamda k\u00f6t\u00fc koku kavram\u0131 yoktu, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu koku normallik olarak kabul ediliyordu. Bug\u00fcn ise, s\u0131k s\u0131k y\u0131kanan bireylerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir ortamda eski al\u0131\u015fkanl\u0131klarla var olan kokular olduk\u00e7a rahats\u0131z edici olabilir.<\/p>\n\n\n\n Kokular\u0131n sosyal anlamlar\u0131 zamanla de\u011fi\u015fir. \u00d6rne\u011fin, pa\u00e7uli bitkisi ba\u015flang\u0131\u00e7ta G\u00fcneydo\u011fu Asya’da g\u00fcve savar olarak kullan\u0131l\u0131yordu ve Avrupa\u2019ya yollanan k\u0131ymetli kuma\u015flar pa\u00e7uli yapraklar\u0131na sar\u0131larak korunuyordu. Kuma\u015flar Avrupa’ya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, \u00fczerlerine sinmi\u015f olan pa\u00e7uli kokusu l\u00fcks ve zenginlikle ili\u015fkilendirildi \u00e7\u00fcnk\u00fc Avrupa’da bu bitki do\u011fal olarak bulunmuyordu. Pa\u00e7uli kokusu, bu \u015fekilde zenginlik ve prestij kokusu haline geldi. Ancak zamanla, pa\u00e7uli kokusu sosyal olarak farkl\u0131 gruplar taraf\u0131ndan benimsenmeye ba\u015flad\u0131. \u00d6rne\u011fin, fahi\u015feler bu kokuyu kullanmaya ba\u015flad\u0131lar. Ayd\u0131nlatman\u0131n tam anlam\u0131yla geli\u015fmedi\u011fi kentlerde, bu insanlar\u0131n kendilerini ve varl\u0131klar\u0131n\u0131 belirginle\u015ftirmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemlere ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131. Oscar Wilde’\u0131n “Dorian Gray’in Portresi” roman\u0131nda pa\u00e7uli kokusu karakterlerden biri i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f, ancak bu nedenle sans\u00fcr uygulanarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n 1970’lerde Amerika’da, hippiler aras\u0131nda esrar kokusunu bast\u0131rmak i\u00e7in pa\u00e7uli t\u00fcts\u00fcleri pop\u00fcler hale geldi. Ayn\u0131 bitki, farkl\u0131 co\u011frafyalarda ve d\u00f6nemlerde farkl\u0131 anlamlar kazand\u0131. Hindistan’daki pa\u00e7uli t\u00fcts\u00fcleri, \u00e7i\u00e7ek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n karakteristik kokusu haline geldi. T\u00fcrkiye’de ise Said Nursi’nin ve takip\u00e7ilerinin en sevdi\u011fi koku olarak biliniyor. Pa\u00e7uli bitkisi, do\u011fal olarak kendini zararl\u0131lardan korumak i\u00e7in bu kokuyu \u00fcretirken, toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flamda bu koku bir\u00e7ok anlam kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Kokular\u0131n anlamlar\u0131 sabit de\u011fildir ve zamanla de\u011fi\u015fir. Bu nedenle kokular\u0131, di\u011fer k\u00fclt\u00fcrel ve sosyal fenomenler gibi dinamik ve d\u00f6n\u00fc\u015fen bir olgu olarak g\u00f6rmek gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n Son olarak kahve ile koku ili\u015fkisini sormak istiyorum. 3. nesil kahvelerin artmas\u0131yla kahvenin tad\u0131nda koku duyusunun aras\u0131nda bir ili\u015fki var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n 3. nesil kahve \u00fcretimi, kahve \u00e7ekirdeklerinin daha belirgin aromatik profillerini \u00f6n plana \u00e7\u0131kararak, kahve deneyimini zenginle\u015ftirmeyi hedefliyor. Geleneksel T\u00fcrk kahvesinde oldu\u011fu gibi, orta nitelikteki kahveler genellikle fazla kavrulmu\u015f bir koku profiline sahipken, 3. nesil kahvelerde daha dengeli kavurma y\u00f6ntemleri kullan\u0131larak \u00e7ekirde\u011fin do\u011fal aromatik \u00f6zellikleri daha fazla \u00f6ne \u00e7\u0131kart\u0131lmakta. Bu, kahvenin tad\u0131nda ve kokusunda belirgin bir fark yarat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Aromatik \u00f6\u011feler, kahvenin kokusuyla do\u011frudan ili\u015fkilidir. Kahve tad\u0131 ve kokusu aras\u0131ndaki ili\u015fki, kahve \u00e7ekirdeklerinin kavrulma s\u00fcresine ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir. Kavurma s\u00fcresi uzad\u0131k\u00e7a, kahvenin bitter (ac\u0131) tad\u0131 da artar. Bitter, do\u011fu\u015ftan gelen bir refleks olarak genellikle reddetti\u011fimiz bir tat profildir \u00e7\u00fcnk\u00fc bu tat, zehirli olabilecek maddeleri i\u015faret eder. Ancak kahve ve zeytin gibi baz\u0131 bitter tatlar, zaman i\u00e7inde zevk edinilerek t\u00fcketilir hale gelir. “Acquired taste” olarak bilinen bir olgudur.<\/p>\n\n\n\n Kahve kokusu, bu s\u00fcre\u00e7te \u00f6nemli bir rol oynar. Burnunuz t\u0131kal\u0131 oldu\u011funda, kahvenin tad\u0131ndan zevk alman\u0131z zor olabilir. Ancak burnunuz a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, kahvenin \u00e7e\u015fitli aromalar\u0131n\u0131 daha iyi alg\u0131layabilir ve bu da kahvenin keyfi art\u0131rabilir. Kahve i\u00e7indeki baz\u0131 kimyasal bile\u015fenler, yorgunlu\u011fu gidermede etkili olabilir ve bu, kahvenin canland\u0131r\u0131c\u0131 etkisini de destekler. Kahvenin kokusu, bu etkilerin bir temsili haline gelir; sadece kokusunu almak bile uyan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 art\u0131rabilir.<\/p>\n\n\n\n Kahve ile koku aras\u0131ndaki ili\u015fki, kahve deneyiminin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. 3. nesil kahveler, bu ili\u015fkiyi daha derinlemesine ke\u015ffetmeye ve t\u00fcketicilere daha sofistike bir kahve deneyimi sunmaya y\u00f6nelik bir \u00e7aba olarak de\u011ferlendirilebilir. Zeytin ve zeytinya\u011f\u0131 gibi di\u011fer ac\u0131 tatlar da benzer bir s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7er; ba\u015flang\u0131\u00e7ta reddedilse de zamanla be\u011fenilir hale gelir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u0130nsanlar\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ve hayat tarzlar\u0131 de\u011fi\u015ftik\u00e7e kokular da de\u011fi\u015fiyor. Bu de\u011fi\u015fimlerin dinamiklerini koku \u00fczerinden s\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcn. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda her duyumuz manip\u00fcle edildi\u011fi gibi koku duyumuz da manip\u00fcle ediliyor. Bir di\u011fer taraftan g\u00fczel koku maddi alemden manevi aleme a\u00e7\u0131lan bir anahtar g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcyor. Vedat Ozan ile kokuyu, tarihini ve de\u011fi\u015fimini konu\u015ftuk. Koku duyumuz en temelde ne… Continue reading