{"id":2802,"date":"2025-12-24T00:59:41","date_gmt":"2025-12-23T21:59:41","guid":{"rendered":"https:\/\/erenyesilyurt.com\/?p=2802"},"modified":"2025-12-24T00:59:43","modified_gmt":"2025-12-23T21:59:43","slug":"kutsalin-tutulmasi-eliadede-modernlik-guilherme-jose-david-banica","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/erenyesilyurt.com\/index.php\/2025\/12\/24\/kutsalin-tutulmasi-eliadede-modernlik-guilherme-jose-david-banica\/","title":{"rendered":"Kutsal\u0131n Tutulmas\u0131: Eliade\u2019de Modernlik \u2013 Guilherme Jos\u00e9 & David B\u0103nic\u0103"},"content":{"rendered":"\n
Bat\u0131\u2019da geli\u015fti\u011fi bi\u00e7imiyle modernlik, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u00fcnyan\u0131n ve zaman\u0131n kutsaldan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f (desakralize edilmi\u015f) bir tasavvuruyla karakterize edilir. Bu durum, insan\u0131n varolu\u015fun temel boyutlar\u0131yla\u2014yani o ana dek insan\u0131 daima \u201cdindar bir varl\u0131k\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015f olan antropolojik yap\u0131 ile\u2014temas\u0131n\u0131 yitirmesine yol a\u00e7ar. Bu kopu\u015f yaln\u0131zca k\u00fclt\u00fcrel alanla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir ve salt psiko-sosyal yorumlara indirgenemez; aksine ontolojik bir derinli\u011fe sahiptir ve Heideggerci ifadeyle modern insan\u0131n d\u00fcnyada-olu\u015f kipinin bizzat kendisini etkiler.<\/p>\n\n\n
\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, Mircea Eliade\u2019nin t\u00fcm eserleri boyunca kapsaml\u0131 bi\u00e7imde belgelenip analiz edilmi\u015ftir; ancak \u00f6zellikle Ebedi D\u00f6n\u00fc\u015f Miti<\/em> adl\u0131 eserinde belirgindir. Bu kitap, bir\u00e7ok bak\u0131mdan tarih felsefesine bir giri\u015f olarak okunabilir. Eliade burada, tarihsel, do\u011frusal ve geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclemez bir zamanda ya\u015fayan modern insan ile varolu\u015fu kutsal bir zaman deneyimi etraf\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenen geleneksel topluluklar\u0131n insan\u0131 aras\u0131ndaki temel kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ortaya koyar.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle, Eliade\u2019nin s\u0131kl\u0131kla kulland\u0131\u011f\u0131 bir adland\u0131rmayla \u201carkaik\u201d topluluklar\u0131n, tarihi olaylar\u0131n do\u011frusal bir ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 olarak merkeze almad\u0131klar\u0131n\u0131 incelemek \u00f6nemlidir. Aksine bu topluluklar, k\u00f6kenlerin mitsel zaman\u0131na, ilksel bir Alt\u0131n \u00c7a\u011f\u2019a periyodik olarak geri d\u00f6nmeye y\u00f6nelik derin bir nostalji sergilerler. Sonu\u00e7 olarak, rit\u00fcellerin ve mitlerin kurucu \u00e2n\u0131n s\u00fcrekli yeniden canland\u0131r\u0131lmas\u0131na imk\u00e2n verdi\u011fi, b\u00f6ylece d\u00fczenin ve varolu\u015fun anlam\u0131n\u0131n simgesel olarak yeniden tesis edildi\u011fi d\u00f6ng\u00fcsel bir zaman anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re \u00f6rg\u00fctlenmi\u015flerdir. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, s\u00f6z konusu eserin \u201cArketipler ve Tekrar\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcr: Bu topluluklar\u0131n, arketipsel bir d\u00fczenlemeden ve tarih-d\u0131\u015f\u0131, a\u015fk\u0131n bir kurucu ana g\u00f6ndermeden yoksun, otonom bir tarih kurma giri\u015fimlerine kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir e\u011filimle somut tarihsel zaman\u0131 reddettikleri, hatta buna d\u00fc\u015fmanca yakla\u015ft\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u015fte mesele tam da burada d\u00fc\u011f\u00fcmlenir ve Eliade\u2019ye g\u00f6re Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin gerileyi\u015finin ba\u015fl\u0131ca nedenlerinden biri de budur. \u00d6zg\u00fcn bir olaya\u2014bir ba\u015flang\u0131\u00e7 \u00e2n\u0131na\u2014referans olmaks\u0131z\u0131n insan, d\u00fcnya-\u00f6tesi bir arketipe eri\u015fimden yoksun kal\u0131r. Bu arketip, daha y\u00fcksek bir kozmik d\u00fczeyde var olan bir plan, bir imge ya da bir bi\u00e7im olarak tasavvur edilebilir ve fiziksel d\u00fczlemin mitsel bir modele g\u00f6re anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 ve d\u00fczenlenmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar. Bu simgesel arac\u0131l\u0131\u011f\u0131n kayb\u0131, d\u00fcnyan\u0131n ve zaman\u0131n deneyiminde k\u00f6kl\u00fc bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc beraberinde getirir; varolu\u015f giderek tarihsel i\u00e7kinlikle s\u0131n\u0131rlan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Rumen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcne g\u00f6re bu kopu\u015ftan, modern Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin herhangi bir \u201cyukar\u0131 yol\u201du ink\u00e2r edi\u015fi do\u011far. Bu ink\u00e2r, \u00f6zellikle Hegel sonras\u0131 baz\u0131 ak\u0131mlarda\u2014ba\u015fta Marksizm ve Fa\u015fizm olmak \u00fczere\u2014belirginle\u015fir; bu ak\u0131mlar tarihsel insan\u0131 merkeze al\u0131r ve insan\u0131, ancak ve ancak tarihsel s\u00fcre\u00e7ler i\u00e7inde ve onlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kendini \u00fcretti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde var olan bir varl\u0131k olarak kavrar. Ancak Eliade\u2019nin ele\u015ftirisi yaln\u0131zca Hegelci etkilerin hedef al\u0131nmas\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; son iki y\u00fczy\u0131lda Bat\u0131\u2019n\u0131n entelekt\u00fcel m\u00fcessesesinin tamam\u0131na y\u00f6neliktir. Kitab\u0131n ba\u015f\u0131nda\u20141945\u2019te Portekiz\u2019de yaz\u0131lan Giri\u015f\u2019te\u2014Eliade, Bat\u0131 felsefesinin neredeyse b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kendi gelene\u011fiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6rne\u011fin Do\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesinin geli\u015ftirdi\u011fi sorun ve \u00e7\u00f6z\u00fcmleri g\u00f6rmezden geldi\u011fini belirtir. B\u00f6ylece felsefe, en ba\u015f\u0131ndan itibaren, arkaik topluluklar\u0131n dindar insan\u0131 pahas\u0131na tarihsel uygarl\u0131\u011f\u0131n insan\u0131n\u0131 ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n
\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Daha sonra Kutsal ve Kutsal-D\u0131\u015f\u0131nda<\/em>\u2019da Eliade, modern Bat\u0131 insan\u0131n\u0131n kutsal\u0131n herhangi bir tezah\u00fcr\u00fcne kar\u015f\u0131 bir t\u00fcr isteksizlik ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, hiyerofani s\u00fcrecine art\u0131k ayarl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. D\u00fc\u015f\u00fcncedeki bu bozulman\u0131n ve kutsaldan ar\u0131nma s\u00fcrecinin daha \u00f6nceki i\u015faretlerini kabul etmekle birlikte, Eliade belirleyici darbenin modernlikle geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Sonu\u00e7ta, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle profan unsuru cisimle\u015ftiren bir Bat\u0131, insan tin tarihinin\u2014hatta genel olarak\u2014nispeten yeni bir olgusu olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Nitekim \u201cDo\u011fan\u0131n Kutsaldan Ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcmde Eliade, tam sek\u00fclerle\u015fmenin, art\u0131k yaln\u0131zca kaotik olarak alg\u0131lanan bir kozmosa yerle\u015febilen dind\u0131\u015f\u0131 insan\u0131n b\u00fct\u00fcn deneyimini tan\u0131mlayan yeni bir \u00f6zellik oldu\u011funu vurgular. Bu kaos, yaln\u0131zca do\u011frusal ve d\u00f6ng\u00fcsel olmayan bir zaman anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, ilerleme y\u00f6n\u00fcndeki yan\u0131lsamal\u0131 kavray\u0131\u015flarla birlikte benimsenmesi nedeniyle ortaya \u00e7\u0131kar; b\u00f6ylece insan hem y\u0131k\u0131m\u0131n hem de onu izleyen periyodik yeniden yarat\u0131m\u0131n kavran\u0131\u015f\u0131nda k\u0131s\u0131tlan\u0131r\u2014oysa bu unsurlar rit\u00fcel prati\u011fin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc temelden belirler.<\/p>\n\n\n\n
Peki, \u00f6yleyse ne yap\u0131lmal\u0131d\u0131r? Modern insan mevcut kaotik durumunu nas\u0131l a\u015facakt\u0131r? Bunun yolu modernli\u011fi geride b\u0131rakmak ve kutsal zamana yeniden entegre olmaktan ge\u00e7er. Modern insan, s\u00f6zde keyf\u00ee ilerleme y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcnde bir basamak olarak var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; tersine, ger\u00e7ekten var olamayan inorganik bir anomali oldu\u011funu idrak etmelidir. Eliade\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fcncesinin postmodernizm \u00fczerindeki etkisi, insan\u0131 \u00f6zg\u00fcn varolu\u015f kipini yeniden ke\u015ffetmeye zorlamas\u0131d\u0131r. \u0130nsan, bir mikrokozmos olarak anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u201cSadece\u201d insan olarak varolu\u015fun egzistansiyalizmi, arkaik mitte tamamlanmas\u0131n\u0131 bekler. Bu, a\u015fk\u0131n unsurun i\u00e7selle\u015ftirilmesiyle ger\u00e7ekle\u015fir; b\u00f6ylece insana daha y\u00fcksek bir varl\u0131k d\u00fczleminden gelen bir anlam ve ama\u00e7 verilir. \u0130nsan, mitlere kat\u0131l\u0131m yoluyla kendi durumundan ve tarihsel zamandan ka\u00e7ar. Mitlere kat\u0131l\u0131m, insan\u0131 illo tempore<\/em>\u2019ye\u2014tanr\u0131lar\u0131n mitsel zaman\u0131na\u2014ta\u015f\u0131r ve b\u00f6ylece varolu\u015fu gerek\u00e7elendirilmi\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n
Eliade, insan\u0131n d\u00fcnyaya \u201cyeniden a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131\u201d savunur. Modern insan, kendisinin \u00fcretti\u011fi de\u011ferlerin \u00f6tesinde herhangi bir metafizik de\u011feri reddetti\u011fi i\u00e7in d\u00fcnyaya kapal\u0131d\u0131r. \u0130lerleme suna\u011f\u0131na sunulan buhur da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ke\u015ffetti\u011fimiz \u015fey \u015fudur: \u0130nsan, metafizik de\u011feri b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kendi ba\u015f\u0131na \u00fcretemez. Varl\u0131\u011f\u0131n bir a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r; arkaik insan iki d\u00fczlemde ya\u015fard\u0131: Birincisi, maddi d\u00fcnya, yak\u0131n \u00e7evresi taraf\u0131ndan bi\u00e7imlendirilirdi. \u0130kinci d\u00fczlem ise dinsel oland\u0131; burada insan ve \u00e7evresi, a\u015fk\u0131n olandan anlam ve de\u011fer kazan\u0131rd\u0131. D\u00fcnyay\u0131 bilmek, onun dinsel anlamla dolu oldu\u011funu bilmek, tam anlam\u0131yla insan olman\u0131n ne demek oldu\u011funu bilmektir. Bu, mikrokozmosa d\u00f6n\u00fc\u015f, profan\u0131n reddi ve kutsal\u0131n kucaklanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu noktay\u0131 peki\u015ftirmek i\u00e7in modern insan\u0131n durumuna bakal\u0131m. Modern insan\u0131n \u201cyapt\u0131\u011f\u0131\u201d \u015feylerin ka\u00e7\u0131 \u00f6z\u00fcnde profand\u0131r? Ka\u00e7 g\u00fcndelik eylem dinsel bir anlamdan ya da \u00f6nemden yoksun bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015ftirilir? E\u011fer insanl\u0131k, kutsala ve a\u015fk\u0131na a\u00e7\u0131k oldu\u011funda ger\u00e7ekten kendine geliyorsa, o h\u00e2lde kapal\u0131 bir insan nedir? Modern insan nedir? Modern insan tam anlam\u0131yla insan de\u011fildir. Belki de bu, Mircea Eliade\u2019nin ya\u015fam\u0131 ve eserlerinden \u00e7\u0131kar\u0131labilecek en \u00f6nemli sonu\u00e7lardan biridir. Eliade farkl\u0131 bir vizyon sunar: arkaik insanl\u0131kla b\u00fct\u00fcn\u00fcyle b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f bir postmodern insan vizyonu. Bu insan, tanr\u0131lar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc de\u011fil, d\u00f6n\u00fc\u015flerini ilan edecektir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
![\"\"](\"https:\/\/erenyesilyurt.com\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Ebedi-Do__nu__s__-Miti_w333_h488_op.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/erenyesilyurt.com\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/180174_9786051714998_66672.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n